Hronološki problemi u kontinuitetu kulturnih grupa gvozdenog doba u severoistočnoj Srbiji

Sažetak

Arheolog koji se bavi gvozdenim dobom na području centralnog Balkana morao se suočiti sa određenim odstupanjima na relaciji postojećih hronoloških sistema i situacije na terenu. Problem se naročito aktuelizuje u momentu kada dođe do otkrića neke nove nekropole ili naselja sa kraja II i u I milenijumu pre n. e. Mada se za kraj starijeg i celokupno mlađe gvozdeno doba mogu naći posredna i neposredna svedočenja antičkih istoriografa, čini se da nam ona u nekim slučajevima više odmažu nego pomažu da tumačimo arheološke zapise. Promene u hronološkim sistemima su neminovan proces i u skladu su sa razvojem arheologije kao nauke sa jedne i količine novih arheoloških otkrića sa druge strane. Ovo se vidi i na primeru kontinuiteta kultura gvozdenog doba severoistočne Srbije. Problem produbljuje i geografska povezanost istočne Srbije sa Podunavljem, koje se tokom milenijuma nalazilo na udaru pomeranja praistorijskih zajednica od centralne do jugoistočne Evrope. Prvi slučaj koji izaziva određene nedoumice predstavljaju istraživanja lokaliteta i nekropola sa prelaza iz bronzanog u gvozdeno doba na ušću Mlave u Dunav, Velikog Gradca, Konopišta, Male Vrbice, Pesak – Korbovo i Ljubičevac selo u Đerdapu i nizvodno od njega. U ovim slučajevima radi se o prisustvu nalaza kultura Žuto Brdo – Girla Mare zajedno sa nalazima Gava kulturnog kompleksa u istom kontekstu. Sledeću hronološku nedoslednost pokazuje zajedničko prisustvo hronološki starijih elemenata Kalakača i elemenata Basarabi, kao hronološki mlađe keramike, u kontekstu grobova na nekropoli Vajuga – Pesak kod Korbova. Slična je situacija zatečena na nekropoli Signal kod Svrljiga, gde je u skeletno sahranjenim grobovima otkrivena keramika tipa Kalakača zajedno sa hronološki dosta mlađim bronzanim iglama sa “M” glavom. Tokom VI–V veka pre n. e. na tribalskoj nekropoli Ljuljaci otkriveni su gotovo identični pogrebni prilozi kao i u ranolatenskoj nekropoli Pećine, koja je precizno datovana u sredinu IV veka pre n. e. Poslednji primer hronoloških neslaganja predstavljao bi grob jednog deteta iz Moranja kod Negotina. Zajedno sa keramikom karakterističnom za mlađu fazu latenske kulture u Srpskom podunavlju, javljaju se keramički oblici koji imaju karakteristike starosedelačkih zajednica sa kraja starijeg gvozdenog doba ili Ha C.
Kao zaključak izlaganja treba napomenuti da navedeni primeri pokazuju kako postojeće stilsko-tipološke i hronološke determinacije kultura gvozdenog doba u severoistočnoj Srbiji zahtevaju izvesne korekcije i prilagođavanja na koja ukazuju nova otkrića. Ove korekcije treba sagledati ne samo hronološki već i u okviru geografskih celina koje pokazuju različitosti u kulturnim kretanjima od centralne Evrope do Mediterana.