Rano željezno doba srednje Bosne – pregled i perspektive istraživanja

Sažetak

Regija centralne Bosne, situirana između dva značajna kompleksa na istoku (Glasinac) i zapadu (japodska regija), nije zauzimala značajno mjesto u istraživanju ranog željeznog doba jugoistočne Europe. Usljed nedostataka nalaza, prije svega bogatih grobnih cjelina i grobalja koja su se duže vremena koristila, ova je regija bila neprivlačna za istraživanja koja su se odvijala u periodu između 1878. i 1914. godine. Administrativne i političke granice centralne Bosne koje su definirane Dejtonskim sporazumom nisu obuhvatile određene geografske dijelove koji su tradicionalno ulazili u sastav centralne Bosne u arheološkim okvirima, posebno dolinu rijeke Bosne između Sarajeva i Zenice, uključujući i doline Fojničke rijeke i Trstionice. Centralna Bosna danas obuhvata dolinu rijeke Lašve, gornji tok rijeke Bosne, kao i područja između spomenutih rijeka. Najvažniji podaci o ranom željeznom dobu centralne Bosne prikupljeni su prilikom istraživanja gradinskog naselja Pod i Kopilo koja su se odvijala u periodu između 1960. i 1990. godine te u toku manjih istraživanja na lokalitetima Alihodže i Hadžići kod Visokog. Posljednja istraživanja na gradini Čolaci kod Donjeg Vakufa potvrdila su da je ovo naselje egzistiralo tokom ranog željeznog doba. U radu su prezentirani i nalazi s lokaliteta Zenepić kod Novog Travnika te metalni nalazi iz uništenih grobova u Grbavici, Nević Polju, Semizovcu, Gračanici i Košćanima. Za proučavanje ranog željeznog doba centralne Bosne posebno je značajno gradinsko naselje Pod, s horizontom Pod C i naseljem osnovanim početkom ranog željeznog doba.
Naselja
Najveće kulturološke promjene na prostoru centralne Bosne odigravaju se u periodu kasnog brončanog doba (Ha A2 – Ha B1) kada dolazi do razvoja novih naselja i pojave keramike s urezanim geometrijskim motivima. Posljednja sistematska rekognosciranja otkrila su oko 120 utvrđenih naselja s nalazima koji ukazuju na njihovu egzistenciju tokom ranog željeznog doba, odnosno kasnog brončanog doba. Položaj ovih gradinskih naselja nije uvijek isti – dok su Pod, Gorica i Zenepići smješteni na niskim terasama iznad dolina rijeka, Čolaci, Kopilo i Vrh Negraje nalaze se na visokim, teško dostupnim platoima s kojih se kontrolira dolina rijeke. Imajući u vidu nedovoljnu istraženost spomenutih naselja teško je govoriti o njihovoj kronologiji, društvenoj organizaciji i funkciji. Naselja Čolaci i Kopilo osnovana su 150–200 godina nakon osnivanja naselja Pod, dok je naselje Vrh Negraje, koje je smješteno na izrazito visokom terenu, paralelno s prvim horizontom naselja Pod. Najviše podataka pružila su sistematska iskopavanja naselja Pod s njegovom bogatom stratigrafijom i slojevima koji su na nekim mjestima dosezali dubinu od 3 m obuhvatajući period od kasnog brončanog doba do kraj 3. stoljeća pr. Kr. Utvrđeni dio naselja kontinuirano je bio naseljen najmanje 700 godina.
Pokretni arheološki nalazi
Zahvaljujući pokretnim nalazima pronađenim u toku istraživanja naselja Pod moguće je donekle rekonstruirati keramički repertoar ranog željeznog doba centralne Bosne s obzirom na to da je to jedini pouzdano dokumentovan materijal. Posude kasne faze Pod B sloja i novog Pod C sloja pokazuju kontinuitet forme i dekoracije. Za obje faze tipične su široke zdjele s izvrnutim i često ukrašenim obodima, posude sa široko izvraćenim ukrašenim obodima, poluloptaste zdjele s visokom ručkom i male posude S profila. U ranom željeznom dobu pojavljuju se također i zdjele, posude i kantarosi s bikoničnim tijelom, ali i male plitke čaše. Od ukrasa na keramici najčešći su motivi polumjeseca raspoređeni u redove koji su naslijeđeni iz starije faze, dok su motivi trougla raspoređeni u redu s jednom vertikalnom linijom i različiti simboli u obliku malteškog križa karakteristični za stariju fazu ranog željeznog doba. Materijal sličnih karakteristika zabilježen je na lokalitetima Gorica (udaljen oko 800 metara od naselja Pod), Čolaci, Alihodže, Semizovac, Hadžići kod Visokog, Debelo Brdo i Kopilo. Na osnovu nalaza može se dati okvirna kronološka granica egzistiranja spomenutih naselja te stoga slijedi da su naselja Pod, Debelo Brdo i Čolaci egzistirala sve do kasnog željeznog doba, odnosno sve do 3. stoljeća pr. Kr. Nedavno prikupljeni nalazi s gradine Zenepić kod Novog Travnika imaju svoje analogije s najmlađim slojem ranog željeznog doba na Podu. To su dobro poznate i učestale forme: male posude sa sferičnim donjim dijelom i tri ručke, mala zdjela s izljevkom i cilindričnim vratom, posuda s bikoničnim tijelom i kratkim cilindričnim vratom te kantaros sa sferičnim donjim dijelom i konkavnim vratom. Zajedno s naseljima Pod, Čolaci i Debelo Brdo, naselje u Zenepićima predstavlja lokalitete centralne Bosne na kojima je zabilježen život tokom posljednjih faza ranog željeznog doba. Metalurška djelatnost na ovim naseljima zabilježena je kroz nalaze željezne troske, a koja se najranije može datirati u 9. stoljeće pr. Kr., i to na naselju Kopilo. Bez obzira na nalaze koji upućuju na ovu vrstu djelatnosti u naseljima, i dalje nedostaju validni dokazi o rudarstvu i topljenju rude, kao i njenoj obradi.
Ukopi
Za razliku od do sada otkrivenih i istraženih naselja na prostoru centralne Bosne, a koja pripadaju periodu ranog željeznog doba, ukopi su relativno slabo zastupljeni, stoga pogrebna praksa stanovnika u periodu između 8. i 5. stoljeća pr. Kr. ostaje nepoznata. Grobni nalazi s lokaliteta Klaonica blizu Travnika i Nević Polja, Gračanice, Semizovca mogu se datirati u početnu fazu ranog željeznog doba (8. stoljeće pr. Kr.). Nakit preovladava među nalazima, dok se oružje pojavljuje u Košćanima i Semizovcu. Repertoar nakita karakterističan je za širu regiju: dvopetljaste fibule s triangularnom nogom (Semizovac i Gračanica), narukvice s preklopljenim krajevima (Gračanica, Nević Polje i Klaonica) i konične ukrašene pojasne kopče (Gračanica i Klaonica). Igle s malom glavom i uvrnutim vratom javljaju se u grobovima iz Gračanice i Nević Polja, kao i u naselju Pod C. Za sljedeći period ranog željeznog doba (kasno 7. i rano 6. stoljeće pr. Kr.) veže se grob iz Nević Polja u kojem je pronađena dvopetljasta fibula sa završetkom u obliku beotskog štita koja je karakteristična za ovaj period. Isti tip fibule pronađen je i na nedalekom lokalitetu Grbavica kod Viteza. Oba ukopa mogu se povezati s fazom Pod D1. Nalazi unutar grobova u Gračanici jedini odgovaraju fazi Pod D2–D3. Pet fibula tipa Arareva Gomila ukazuju na postojanje ukopa u Gračanici s obzirom na to da je ovaj tip fibula važan kronološki marker 6. stoljeća na prostoru centralnog i zapadnog Balkana. U konačnici, do sada otkriveni grobovi mogu se povezati s 10 do 15 individua koje su ukopane u periodu od preko 300 godina. Ovaj broj otkrivenih grobova nije dovoljan za donošenje nekih zaključaka o pogrebnim praksama ranog željeznog doba centralne Bosne.