Rani oblici novca u bronzanodobnoj Evropi

Sažetak

Intenziviranje privrednih komunikacija do kojeg je došlo tokom ranog bronzanog doba dovelo je do kompleksne razmjere robe i produkata koja se nije mogla odvijati bez određenih regulativnih mjernih odnosa i taksiranja. Ulogu regulative u tom kontekstu imali su određeni metalni predmeti koji su služili kao platežno sredstvo i koji su u praistorijskom dobu obavljali funkciju adekvatnu onoj koju danas ima novac. Da bi u tom “premonetarnom" dobu jedan predmet od strane učesnika robnog prometa mogao biti prihvaćen kao platežno sredstvo. morao je ispuniti nekoliko bitnih uslova koji obezbjeduju neophodnu uvjerenost
u konstantnost njegove vrijednosti. Ti uslovi su prije svega upotrebljivost, trajnost. konkretna, jednostavna i lako prepoznatljiva forma, te relativno široka rasprostranjenost. Pošto su u ovom kontekstu prisutni predmeti istog tipa ali različite veličine, podrazumijeva se postojanje sistema gradacije vrijednosti, zasnovanog na razlici u težini. Dobar primjer za to su ostave iz  Lovaša u Hrvatskoj i iz Dvrotza u Njemačkoj (Brandenburg) u kojima su nađene serije istovjetnih metalnih objekata različite veličine i težine (SI. 4-5). Vage koje su obezbjeđivale mogućnost ove regulative C‘Balkenwaage"') potvrđene su u doba  Urnenfelder- Kulture i u ranomikenskim šaht-grobovima, tako da se sa sistemom precizne kont role težine u Evropi može računati već od 15. vijeka prije naše ere. Kao platežno sredstvo u bronzanom dobu bile su u upotrebi bronzane ogrlice (Halsring). zlatne spirale (Loekenring). te bronzane i zlatne narukvice. U ovom radu su posebno obrađene dvojni* zlatne spirale  koje se u skoro identičnoj formi sreću na širokom prostoru od Danske do Grčke i Sicilije. Dvojne zlatne spirale ispunjavaju sve  prethodno navedene uslove jednog premonetarnog platežnog sretstva. što se dodatno potvrđuje njihovom dugotrajnom  upotrebom u skoro neizmijenjenom obliku. Ove spirale su na sjeveru prisutne tokom čitavog II i 111 perioda (15-11. vijek pr. n.  e.) i to u grobovima i manje u ostavama. Južno od kruga sjevernog bronzanog doba susreću se o vremenu od 12. do 10. vijeka pr. n. e. a još južnije opet u vremenu od 15. pa sve do 10. v. pr. n. e. Ostava Lovaš iz Hrvatske datirana je u starije razdoblje srednjeg bronzanog doba (15-14. v. pr. n. e.i. U Italiji i u (ličkoj se dvojne zlatne spirale susreću u 11. i 10. v. pr. n. e. Dakle, radi se o vremenu od nekih 400 godina, što je u cjelini sasvim dovoljno za uspostavljanje i stabilizaciju novčane vrijednosti ove vrste zlatnih predmeta. Precizno mjerenje dvojnih zlatnih spirala iz. Ostava Lovaš i Dvrotz (SI. 1-51 jasno pokazuje postojanje serija koje imaju različite težine i koje su adekvatno tome predstavljale platežna sredstva različite vrijednosti. Time je ukazan i put za dalje istraživanje ovog fenomena. Ako bismo htjeli pratiti komunikacije i trgovinske puteve na koje ukazuje pojava dvojnih zlatnih spirala, potrebno je sve nalaze ovog tipa u Evropi izmjeriti istom preciznom vagom i izvršiti analizu njihovog metalurškog sastava. To bi bez sumnje bio značajan prilog prodavanju privrede i komunikacija u bronzanodopskoj Evropi. Priloženi rad se  može uzeti kao početni impuls ovakvog istraživanja.